Katedra w Tours

Mła pokaże Wam dziś zupełnie inną katedrę od tej w Kotorze, budynki powstawały mniej więcej w tym samym czasie ale są bardzo od siebie różne. To druga oglądana przez mła francuska katedra i nie da się ukryć że nie padłam z zachwytu, no ale wicie rozumicie, poprzeczka była umieszczona najwyżej jak się da, bo moją pierwszą  francuską katedrą była ta w Chartres, która wbiła w glebę samego Napoleona. Katedra Świętego Gajusza w Tours znajduje się na Starym Mieście, jej patron był , pierwszym biskupem Tours,  świątynia jest siedzibą archidiecezji Tours i katedrą metropolitalną prowincji kościelnej Tours. Jest kościołem czynnym, podczas niedzielnej mszy wypełnia się wiernymi, co mła sama widziała.  Mimo że nie jest to najświetniejsza z francuskich katedr to  budynek został uznany za zabytek historyczny już w  1862 roku. Jest to bowiem miejsce bardzo istotne dla francuskiej historii, fakt że katedrę wielokrotnie niszczono, plądrowano, nie odbiera jej przecież tego znaczenia. Poza tym to Francuzi w katedrach gotyckich i w ogóle w kościołach z tego okresu mogą przebierać jak w ulęgałkach, to do czego u nas ustawiałyby się kolejki żądnych estetycznych wrażeń zwiedzających, u nich uchodzi za poślednie.  Sami zobaczycie, mła dużo fociła.

Pierwszy świątynny  budynek w tym miejscu  zbudował w latach 337 -371 niejaki Lidoire , biskup Tours,  poprzednik Marcina . Kościół ten był pod wezwaniem świętego Maurycego. Budowla ta spłonęła w 561 roku, ale została odrestaurowana przez Grzegorza z Tours i ponownie konsekrowana w 590 roku. Kościół był dość nietypowo położony, ze względu na to że znajdował się w południowo - zachodnim narożniku zamku i był zorientowany na wschód, dostęp do niego był możliwy, jeśli nie przez późnoantyczny mur , to przynajmniej z drogi, która  pod kątem prostym od niego przecinała miasto. Budynek obecny  został wzniesiony w latach 1170 - 1547, zastąpił romańską budowlę, którą po przebudowach stał się stary kościół (  przynajmniej raz solidnie przebudowano kościół w drugiej ćwierci XII wieku, potem spłonął w 1166 roku podczas walk między Ludwikiem VII, królem Francji a Henrykiem II , hrabią Andegawenii ). Pierwszy etap budowy, rozpoczęty w 1170 roku, koncentrował się na południowym transepcie i wieżach. Rekonstrukcję chóru tradycyjnie umieszcza się na lata 1236 -1279. Dziś jego dolne partie datowane są na lata 1220 -1230.  Montaż witraży w triforium datuje się na lata  1245 -1255. Budowa nawy zajęła najwięcej czasu. Architekt Simon du Mans przebudował transept i rozpoczął budowę nawy, której sześć przęseł powstało w XIV wieku. Pierwsze dwa przęsła odpowiadają przęsłom starej katedry romańskiej i pochodzą z XII wieku. W XIV wieku powstały też  nawy boczne i kaplice. Nawę główną ukończono dopiero w XV wieku , dzięki hojności Karola VII i księcia Bretanii, Jana V, przez architektów Jeana de Dammartin, Jeana Papina i Jeana Duranda.

Podczas wznoszenia  budynku nawę stopniowo przedłużono w kierunku zachodnim a wieże flankujące wejście wzniesiono poza obrębem starych murów miejskich, co podkreślało wspomniany już wyżej wyjątkowy charakter tej budowli. Do dziś późnoantyczny mur miejski jest widoczny w przekroju poprzecznym za wieżami od strony północnej. W 1356 roku katedrze nadano nową nazwę - Saint Gatien. Święty Gajusz był papieżem z III wieku, Kościołem rządził od 283 do 296 roku. Urodzony w Dalmacji, najprawdopodobniej krewny cesarza Dioklecjana, był papieżem w czasach wielkich prześladowań chrześcijan. Do historii chrześcijaństwa przeszedł jako ten, który ustalił zasady świeceń biskupich. Patron osób pełniących cichą służbę, znaczy urzędników.  Kolejna przebudowa katedry trwała od początku XV wieku do połowy XVI wieku, w czasie kiedy we Francji realizowano niewielu dużych projektów budowli sakralnych.  Uchodzi za katedrę nietypową z racji hym... "smukłości figury", nie jest tak kanonicznie gotycka. Mocne wertykalne linie dwóch wież, mają niewielką liczbą poziomych przerw, w przeciwieństwie do harmonijnych fasad klasycznej architektury gotyckich katedr. Największe wrażenie robi bogactwo kamieniarki, mimo tego że do naszych czasów nie wszystko się ostało, to dekoracje zdumiewają  poziomem wykonania. Jak już pisałam  nad projektem pracowało kilku architektów, ale to  Jean de Dampmartin. który kierował pracami  w latach 1430 -1470 był tym który nadał katedrze ostateczny kształt.

Niestety oglądamy okaleczony budynek, duże posągi na ościeżach zaginęły, zostały  zniszczone podczas wojen religijnych w 1562 roku. Jednakże katedra pozostaje  jednym z najwspanialszych dzieł architektury gotyku płomienistego w jej najbardziej bujnej formie. To jest absolutne szaleństwo koronek z kamienia, perełka stylu.  Wieże budowli zostały wzniesione w pierwszej połowie XVI wieku: wieżę północną w 1507 roku zbudował Pierre de Valence a wieżę południową w latach 1534- 1547 Pierre Gadier.  Teraz troszki o tym jakie to rozmiary ma katedra w Tours - długość całkowita; 100 m,  szerokość; 28 m,  szerokość transeptu; 46 m,  wysokość pod sklepieniami; 29 m ( to nie jest bardzo imponujące zważywszy na to że  37,50 m  liczy w tym miejscu katedra w Chartres a największa we Francji katedra w Amiens ma tej wysokości 42,30m ),  wysokość pod nawami; 11 m,  wysokość wieży północnej; 68 m,  wysokość wieży południowej; 69 m. Nie jest to ułomek, to raczej średnia katedra, dość wąska. Ponieważ jak to z katedrami bywało,  budowa przebiegała powoli, budynek stanowi  bardzo kompletny zestaw sposobu budowania w epoce francuskiego boomu katedralnego z XII - XVI wieku.  Tak więc podstawy i przypory wież pochodzą z okresu romańskiego, ogólna ornamentyka jest czysto gotycka, promienista i płomienista  a szczyty obu wież są w stylu renesansowym z początku XVI wieku. 

Za najcenniejsze obiekty w katedrze uchodzą średniowieczne witraże. Najpiękniejsze, olśniewające okna zdobią kaplice ambitu i okna clerestorium chóru. Jest to jeden z najdoskonalszych zestawów XIII wiecznych witraży ( tzw. okien medalionowych ) istniejących w Europie, kompletny, nienaruszony, wielobarwny i niezwykle zróżnicowany. Do tego należy dodać dwa XIV wieczne przepiękne okna rozetowe w transepcie  a także te w nawie głównej i fasadzie z XV wieku . Piękny XV wieczny witraż zdobi jedną z kaplic w nawie południowej.  Mła od razu napisze że nie wszystkie witraże były robione z myślą o katedrze,  obecnie budynek świątyni jest swego rodzaju repozytorium witraży z  wielu kościołów w Tours, gdyż kapituła nabyła pod koniec XVIII i na początku XIX wieku witraże ze zniszczonych kościołów miasta, takich jak Saint-Julien i Saint-Martin.  Te witraże znajdują się  obecnie głównie w krużgankach W latach 1841-1863 pracownia Lobin otrzymała zlecenie na renowację i ponowny montaż starych witraży. Niektóre panele, uznane za niezgodne z projektem renowacji, trafiły na rynek sztuki.  Niestety to była dość powszechna "praktyka konserwatorska". Zestaw przedstawiający Stworzenie Świata został odkupiony w 1916 roku i umieszczony w kaplicy od strony południowej. Inne zostały zidentyfikowane w niektórych amerykańskich muzeach.  Tak to konserwatorzy kierując się wytycznymi programowymi swojej epoki starannie rozwalili zabytek, zmieniając niekiedy absolutnie jego znaczenie wynikające z kontekstów.

Mła bezczelnie przyznawa że witrażom się przypatrywała z pewnym uczuciem przesytu, nie dziwcie się, mła oglądała przeca niedawno witraże w Chartres. Tam jej tak dało po oczach że mła czuła się wręcz fizycznie powalona, kark bolał od wznoszenia głowy. W katedrze w Tours bardziej urzekło mła cóś innego, bardziej dla mła wzruszającego - para dziecinnych nagrobków. Ten pomnik stworzony w 1506 roku znajdował się pierwotnie w kolegiacie Saint - Martin, zanim został rozebrany podczas rewolucji francuskiej, a następnie ponownie złożony w 1814 roku w katedrze Saint - Gatien, gdzie został też po raz pierwszy odrestaurowany w 1834 roku. Szczęśliwie bez głupich konserwatorskich pomysłów, które tak się źle przysłużyły witrażom. Ten grobowiec należy  do dwojga dzieci Anny Bretońskiej i Karola VIII, które zmarły we wczesnym  dzieciństwie. Wykonany został z marmuru karraryjskiego i przypisywany jest Michelowi Colombe ( postacie dzieci ), najbardziej znanemu francuskiemu rzeźbiarzowi epoki, choć wiemy że tworzył go też pochodzący z Włoch  Girolamo Paciarotto vel Girolamo da Fiesole, we Francji bardziej znany jako Jérôme Pacherot (  jego autorstwa jest dekoracja grobowca ).  Anioły miały ponoć wyjść spod dłuta Guillaume Regnault.  Karol VIII i Anna Bretońska mieli sześcioro dzieci, które wszystkie zmarły w dzieciństwie. Delfin Francji Karol Orland odszedł na zamku w Amboise w wieku lat  trzech zaledwie, z powodu odry, czego jego matka omal nie przypłaciła szaleństwem, drugi z synków, Karol, przeżył ledwie miesiąc.  

Wnętrze katedry jest dość jasne, nowe witraże zaprojektowane przez Gérarda Collin-Thiébauta i okna ze zwykłym, bezbarwnym oszkleniem wpuszczają dużo światła. Kolumny i ściany mają  malaturę z tych nienarzucających się,  ale niegdyś ściany takowe nie były. Ponowne odkrycie malowideł ściennych w kaplicy Matki Boskiej w 1873 roku i badania archeologiczne przeprowadzone w 1993 roku pozwoliły na odtworzenie historii malowideł ściennych pokrywających wnętrze katedry. Najstarsze ślady farby wskazują, że pierwotnie ściany były w całości pokryte warstwą białego wapna. Potem pokryto całość warstwą żółtej ochry z białymi spoinami. Kilka linii czarnej farby podkreślało niektóre sztukaterie. Pod koniec średniowiecza dolna część kolumn została pokryta czerwoną i zieloną farbą o motywach kwiatowych. Dekoracja ta prawdopodobnie obejmowała też elementy metalowe. Zworniki i punkty sprężyste żeber pomalowano na czerwono, zielono lub niebiesko. W czasach nowożytnych na niektórych powierzchniach zastosowano brązowe motywy roślinne. W 1787 roku, aby rozjaśnić budynek, włoski artysta Borrany przemalował wszystkie ściany, usuwając pozorne spoiny. W 1844 roku ściany ponownie pobielono, dodając czerwone pozorne spoiny. Podczas renowacji chóru w 1994 roku podjęto decyzję o odrestaurowaniu, a w niektórych przypadkach o przywróceniu, najstarszej polichromii w kolorze ochry z jasnymi pozornymi spoinami.

Wzrok mła, jak zawsze w starych kościołach,  przyciągnęły organy. Mła ma takie organowe fascynacje po Cio Mary, która jest miłośniczką muzyki organowej. Tradycja  że prospekt organowy katedry w Tours został podarowany przez arcybiskupa Martina de Beaune w XVI wieku, ale dokumencików na to ni ma. Jeżeli coś było to zostało  zniszczone podczas wojen religijnych,  wiadomo że organy katedralne przeszły kilka renowacji, a nawet całkowitą rekonstrukcję w XVII wieku, prawdopodobnie stało się to około 1620 roku. Możliwe że prawda najprawdziwsza, bo styl obecnych organów   jest dość charakterystyczny dla tego okresu.  O dzwonach katedralnych mła Wam za dużo nie napisze, doczytała tylko że  wieża południowa ( to ta po prawej ) mieści zespół czterech wiszących dzwonów. Christus ( bourdon ), one pochodzą z różnych stuleci, najstarszy został odlany w XIV, kolejny w połowie wieku XVIII i dwa w wieku XIX.  No i to by było na tyle o katedrze Saint-Gatien.  Może to nie jest jedna z najważniejszych gotyckich katedr Francji, jednak mła uważa że dla samych koronek z kamienia warto było jej się przyjrzeć. Jak dodać do tego wspaniałą kolekcję witraży i ten wzruszający, dziecięcy nagrobek to jest to miejsce warte zwiedzenia. Zresztą jak i całe Tours, które dla mła jest tak jakoś bardziej związane z Doliną Loary, niż stolica tego regionu, Orlean. W końcu ten region nazywa się Touraine - Turenią, nie Orleanią.