Superba - katedra w Genui

Katedra San Lorenzo w Genui  czyli z włoska cattedrale San Lorenzo di Genova,  to najważniejsza świątynia w  tym mieście. Chyba też najbardziej oblegana przez turystów. Położona na placu o tej samej nazwie, w samym sercu historycznego centrum miasta, jest jednym z punktów "must see" w stolicy Ligurii. Wicie rozumicie, budynek tak ważny jak Palazzo Ducale, tylko szczęśliwie  niestrawiony przez pożar i nieodbudowany w klasycystycznym stylu. No dobra, zacznijmy od początku, czyli jak to we Włoszech od antyku. Badania archeologiczne wskazują że teren  placu i katedry San Lorenzo był wykorzystywany jako cmentarz już w czasach rzymskich a od połowy III wieku służył jako miejsce pochówku dla wspólnoty chrześcijan. Badania te wykluczyły jednak obecność miejsca kultu przed IV - V wiekiem.  Według miejscowej tradycji święci Wawrzyniec i Sykstus II, w drodze do Hiszpanii, zatrzymali się w Genui w domu znajdującym się w okolicy obecnej katedry i tam, po ich męczeństwie,   najpierw wybudowano kaplicę a następnie kościół poświęcony św. Wawrzyńcowi (  patronowi miasta, dzielącemu obowiązek wraz ze świętymi Jerzym , Janem Chrzcicielem i Sebastianem ). Ponoć pierwsza świątynia chrześcijańska w tym miejscu została zbudowana około roku 569. Miało  to się wiązać się z ucieczką do Genui arcybiskupa Onorato, który zbiegł z Mediolanu obleganego przez Longobardów. Pierwsze pewne wzmianki o istnieniu kościoła pochodzą z roku 878, kiedy biskup Sabatino nakazał przeniesienie tam relikwii San Romolo.  Od IX wieku San Lorenzo zaczął pełnić funkcję katedry obok Bazyliki Dwunastu Apostołów ( poświęconej San Siro od VI wieku ), która stała poza starożytnym centrum miasta. Będąc położona poza starożytnymi murami miejskimi ( w tzw. burgus ), starożytna bazylika San Siro stała się zbyt łatwym celem dla ciągłych i niszczycielskich najazdów piratów saraceńskich i nie była bezpiecznym miejscem do odprawiania obrzędów przez biskupów. Ostateczne przeniesienie siedziby biskupiej do San Lorenzo nastąpiło w 1007 roku a  bazylika San Siro została powierzona mnichom benedyktyńskim.

Nowa ranga budowli sprzyjała urbanizacji wszystkiego wokół niej, po włączeniu w nowe mury w 1155 roku i połączeniu trzech starożytnych centrów miejskich ( castrum , civitas i burgus ), to miejsce stało się prawdziwym sercem Genui.  Obecny budynek kościoła wznoszono w XI wieku na istniejącym już cmentarzu i stopniowo rozbudowywano go aż do XVI wieku. Kościół został konsekrowany w 1118 roku przez samego papieża Gelazego II, jednego z tych papieży, którzy dzielnie walczyli z niemieckimi cesarzami o inwestyturę. Budynek dziś prezentuje niezwykłe zróżnicowanie stylów; od pierwotnej struktury romańskiej, wyraźnie widocznej na ścianach bocznych i ich portalach, po majestatyczny styl gotycki, w którym wzniesiono  asymetryczną fasadę z dwukolorowymi czarno - białymi pasami,  oraz w trzech majestatycznych portalach inspirowanych stylem francuskim. Późniejsze interwencje doprowadziły do ​​włączenia elementów renesansowych i manierystycznych , w tym kopuły i apsydy, zaprojektowanych w XVI wieku przez architekta Galeazzo Alessiego. Dla mła dominującym stylem w tej budowli jest jednak gotyk. W roku 1098  rozpoczęła się radykalna przebudowa katedry w stylu romańskim, wspierana funduszami z wypraw krzyżowych, innych przedsięwzięć wojskowych, czytaj intratnych wojenek i podatków miejskich. Odpowiadał za nią niejaki  Magistri Antelami, prace przy budynku powierzono rzemieślnikom z regionów alpejskich, to oni stworzyli zasadniczą konstrukcję obecnego kościoła. W 1133 roku, genueńska siedziba biskupów została podniesiona do rangi arcybiskupstwa przez papieża Innocentego II, mile wspominanego w Polsce, ponieważ wydał  bullę protekcyjną dla archidiecezji gnieźnieńskiej i tym samym odwołał rozporządzenie z 1133 roku o podporządkowaniu Polski diecezji magdeburskiej.

Z epoki romańskiej  do dziś przetrwały jak wspomniałam dwa boczne portale: San Giovanni na północy i San Gottardo na południu, części apsydy i chóru oraz niektóre sekcje naw. Portal San Giovanni to najstarsze wejście do kościoła, od Piazetta San Giovanni.  Powstał w latach 1118 -1142. Architraw portalu to ponownie wykorzystany element rzymski, a całość stanowi najstarszą zachowaną część dekoracji rzeźbiarskiej zewnętrznej. Niedaleko portalu znajduje się fasada baptysterium. Portal San Gottardo  powstał w latach 1155 - 1160,  z ozdobnym małym przedsionkiem ( tzw. protiro ). Przy jego dekoracji rzeźbiarskiej pracowali mistrzowie z Luki i Pizy. Kunsztowne głowice kolumn przedstawiają mityczne stworzenia, takie jak przedziwne dwucielne smoki i orły, postacie symboliczne (  jak choćby król  Dawid ),  oraz groteskowe a pełne fantazji przedstawienia, na przykład osła grającego na harfie. Oczywiście i w tym wypadku wykorzystano resztki po starożytnościach rzymskich, np. wtórnie wkomponowano element z rzymskiego marmuru z epoki cesarstwa ( datowany na około II wiek n.e. ). Kolejna wielka przebudowa kościoła rozpoczęła się gdzieś około roku 1230 ( choć pierwsze koty za płoty to rok 2017 ), rzecz jasna w stylu gotyckim, który z Francji rozpełzał się na całą Europę.  Nowy  projekt obejmował stworzenie imponującej fasady z dwiema wieżami i wnętrzem ze sklepionymi modnie nawami.  Najbardziej gotycko wypada ta  dwukolorowa, w zasadzie,  fasada z czarnymi i białymi pasami, składająca się z trzech majestatycznych portali. Na mła te portale zrobiły olbrzymie wrażenie z powodu  użycia różnobarwnego materiału do kamieniarki. Tak naprawdę to z perspektywy osoby która liznęła nieco historii sztuki,  to główna fasada zwrócona na zachód,  ukazuje przejście od stylu romańskiego do gotyku hym... na wpół francuskiego. Niesamowita mieszanka. Silnie inspirowana wzorcami wielkich katedr północnej Francji, szczególnie tej w Rouen i wspaniałej katedry w Chartres, zachowuje XIII wieczne francuskie kanony rzeźby, prawdopodobnie za sprawą wyspecjalizowanych pracowników, sprowadzonych z rejonów, w których gotyk był już stylem dominującym.

To była pewna norma że wraz z zatrudnionymi budowniczymi rozprzestrzeniały się nowinki architektoniczne. Jednocześnie jest w tym wszystkim rys rodzimy, swoisty dla tego miejsca ( mła oblookała parę starych kościołów w Genui ). Trzy gotyckie portale pochodzą z pierwszej ćwierci XIII wieku i wyróżniają się stylistycznie na tle architektoniczno-rzeźbiarskiego układu katedry. Wraz z endonarteksem włączonym w grubość dzwonnic, stanowią one jedyny ślad projektu przekształcenia San Lorenzo w całkowicie  gotycką katedrę, projektu, którego realizację rozpoczętego po 1217 roku a następnie przerwano ( o czym świadczą boczne filary z przerwanymi sklepieniami ) i nigdy nieukończono. No tak to bywa z katedrami, coś zaczynano, potem zarzucano i jeszcze później podejmowano przebudowując w kompletnie innym stylu. To przemienne ułożenie pasów białego marmuru karraryjskiego i czarnego kamienia z Promontorio ( bardzo ciemnego lokalnego wapienia ), które tak zaintrygowało mła,  było uznawane  za symbol szlachectwa i przywilejem przyznawanym jedynie najbardziej wpływowym rodzinom Republiki, tak budować mogli  tylko  Doria, Fieschi , Spinola i Grimaldi. Majestatyczny a zarazem wyrafinowany efekt uzyskany za pomocą kamiennej okładziny miał głosić chwałę Superby, Republiki Genui, dumnej,  bogatej,  dla której finansowanie monumentalnych dzieł z dochodów z handlu morskiego nie stanowiło problemu. Tak w ogóle to zżycie miasta z morzem przeniknęło do architektury, niektóre techniki konstrukcyjne stosowane do łuków i dachów bezpośrednio zaczerpnięto z doświadczeń genueńskiego budownictwa okrętowego.

Główny portal katedry, który wywołał zachwyt mła,  to przepiękna struktura, w której marmurowe kolumny przeplatają się z elementami murowanymi zdobionymi intarsjami z motywami geometrycznymi, palmetami i spiralami o wyraźnej klasycznej inspiracji. Białe marmurowe rzeźby, które nadal zdobią fasadę, pochodzą z XIII wieku. Luneta głównego portalu  podzielona jest na dwie części. W górnej pojawia się Chrystus w chwale, czyli Pantokrator, zamknięty w mistycznej mandroli ( takiej całopostaciowej aureoli w kształcie migdała ) i otoczony symbolami czterech ewangelistów ( tzw. tetramorfozą czyli zwierzątkami symbolicznymi : aniołem dla Mateusza, skrzydlatym lwem dla Marka, orłem dla Jana i skrzydlatym wołem dla Łukasza ).  W dolnej  części ( wzdłuż architrawu ) wyrzeźbiona jest scena męczeństwa świętego Wawrzyńca vel Lorenzo, patrona katedry, przedstawionego  na ruszcie. Hym... ten obraz grillowania świętego szczęśliwie ginie pod tronującym Chrystusem, mały jest.  Ponoć kiedyś rzeźby te były jasno polichromowane, wzbogacone mozaikowymi teserami , masą szklaną i złoceniami , co czyniło fasadę bardziej realną, jednakże dla mła ta wyblakła wersja jest prawdziwie urodziwa.   Po bokach portalu, w bocznych ościeżach znajdują się również dwa pionowe cykle rzeźbiarskie, na prawej stronie  przedstawiona jest genealogia Jezusa Chrystusa według linii Jessego, zwieńczona Trójcą Świętą, na lewej stronie  umieszczono szereg scen, począwszy od Zwiastowania po Ucieczkę do Egiptu, przechodząc przez Nawiedzenie, Narodzenie, Objawienie Pańskie, Ofiarowanie w Świątyni i Rzeź Niewiniątek . Bezpośrednio nad portalem centralnym znajduje się rozeta z XV wieku. Dwa mniejsze portale na fasadzie nawiązują strukturą do portalu centralnego, choć są prostsze. Archiwolta  z  motywem zygzakowatego pręta, jest takim typowym elementem dekoracyjnym  dla francuskiej architektury gotyckiej zaimplementowanym w tej włoskiej katedrze.  Oba portale zwieńczone są lunetami zdobionymi motywami geometrycznymi i architrawami, każdy ozdobiony kartuszem pochodzącym z XVII wieku.

No jest pięknie, koronkowo i subtelnie, katedra majestatyczna a odfruwa do nieba dzięki tym portalom. Żeby tak całkiem nie odfrunęła umieszczono na schodach pilnujące ją lwy. Dodano je w 1840 roku, zostały wyrzeźbione  przez Carlo Rubatto. To takie neoklasycystyczne lwy, umieszczono je tam by jeszcze bardziej zmonumentalizować  bryłę  katedry i nawiązać trochę przy tym do  lwów pod  kolumnami, umieszczonych na końcach fasady,  pochodzących z XIII wieku i  przypisywanych szkole Benedetto Antelamiego.  Mimo że stylistycznie to wszystko niby od Sasa do Lasa, to jednak jakimś cudem pasi, co mła uznawa za typowy włoski miracolo. W ogóle dekoracja rzeźbiarska wymiata w tej katedrze. W prawym rogu fasady, nad lwem szkoły Antelami, znajduje się kolumna będąca zarazem rzeźbą, taka w stylu baaardzo francuskiego gotyku, popularnie zwana "Ostrzącym Noże". Postać, która w  prawdopodobnie przedstawia świętego Jana Ewangelistę, trzyma w rękach zegar słoneczny z metalowym gnomonem.  Rzeźba pełniła  funkcję zegara słonecznego dla miasta, łącząc niejako sakralną rolę katedralnego świętego z funkcją regulatora czasu, istotnego dla handlu odbywającego się na placu przed Duomo. Z inną niewielką rzeźbą wiąże się legenda. Mały, śpiący piesek, wyrzeźbionego u podstawy jednej z kolumn prawego portalu ( od strony Via San Lorenzo ), ponoć jest przedstawieniem stworzenia,  które należało do jednego z kamieniarzy pracujących nad fasadą; po śmierci zwierzątka jego właściciel chciał uwiecznić je w marmurze, aby zachować  o nim pamięć. Podobno głaskanie rzeźby  przynosi szczęście, szczególnie w miłości, jednakże  historycy sztuki, w trosce o stan rzeźby, złośliwie  twierdzą że ta  figurka to  prosty element zoomorficzny, typowy dla średniowiecznego repertuaru dekoracyjnego XIII wieku. Taa... znamy te numery, przynosi szczęście i już, co pewnie sprawi że za jakiś czas do pieska nie będzie dostępu. 

Mła nie będzie Wam tu dokładnie całej rzeźbionej  części fasady opisywać, bo byłby to wpis kilometrowy, tyle tam historii ze Starego i Nowego Testamentu. Rzeźby i detale fasady przez wieki przeniknęły do  genueńskiego folkloru i często gęsto o  tych drugorzędnych elementach, nietypowych lub zaskakujących jak ten piesek, tworzono opowieści zamieniające się w legendy. Zresztą nie zawsze to są rzeźby, np. tzw. Szachownica San Lorenzo to  znajdująca się na północnej ścianie ( po lewej ), pod jednym z dużych okien niedokończonej wieży,  marmurowa szachownica wmurowana w ścianę. Wg. legendy znalazła się tam z powodu zemsty Megollo Lercariego. Genueński kupiec Megollo Lercari, obrażony na dworze w Trapezuncie po wygranej w szachach z dworzaninem Andronikusem, dokonał straszliwej zemsty, przejmując greckie statki i wysyłając cesarzowi Aleksemu II beczkę zawierającą nosy i uszy jego poddanych. Szachownica została zamurowana w katedrze w 1314 roku jako wieczna pamiątka jego zemsty. Taa... te szachy to taki krwawy sport. Jest też inna wersja legendy o szachownicy.  Roczniki Caffaro podają, że w XII wieku spór między Genuą i Pizą został rozstrzygnięty grą w szachy, którą wygrali Genueńczycy i  na pamiątkę tego triumfu szachownica została umieszczona na fasadzie katedry.  Kolejny dziwny detal znajduje się w pobliżu narożnika głównej fasady, to blok marmuru z wyrzeźbioną ręką i dłonią trzymającą mały krzyż pattée, znaczy taki, którego cztery ramiona są wąskie w środku i stopniowo rozszerzają się na zewnątrz. Relief ten interpretowano jako przedstawienie "państwowej ręki", co miało wskazywać że katedra do 1930 roku należała do mieszkańców Genui, a nie do diecezji. Bardziej romantyczna wersja jest taka że jest to pomnik młodego rzeźbiarza, który zmarł przedwcześnie podczas budowy a którego ojciec wyrzeźbił krzyż w formie nagrobka w fasadzie katedry. Z rzeczy nielegendarnych to  na marmurowych cokołach portali widoczne są liczne średniowieczne graffiti, w tym takie  przypominające herb Triestu ( włócznię świętego Sergiusza ), będące świadectwem kontaktów handlowych między Genuą a Adriatykiem. Znajduje się tam również "filetto" ( wzór do gry w tria ), prawdopodobnie wyrzeźbiony przez wiernych lub pospólstwo, które zatrzymywało się na schodach katedry. Gra była podejrzana, ponieważ mówiono, że mężczyźni używali jej jako pretekstu do zaglądania pod spódnice  kobiet wychodzących z kościoła. Na kolumnach portalu wciąż widoczne są otwory po bełtach kuszy , będące świadectwem krwawych walk wewnętrznych między frakcjami gwelfów i gibelinów, które miały miejsce w Genui w XIII wieku. Ta katedra pełna historii, nie tylko takiej przez duże H, ale bardzo malutkiej.

Wracając do historii obiektu, to pomiędzy 1307 a 1312 rokiem ukończono fasadę a także wzniesiono prawą dzwonnicę, porzucając pierwotny projekt ( z powodu kryzysu miasta po niszczycielskim pożarze w 1296 roku ), który przewidywał dwie bliźniacze dzwonnice zintegrowane z fasadą. Katedra do dziś jest taka fasadowo asymetryczna, co jednak  nie zmniejsza jej urody. Jednocześnie przebudowano wewnątrz kolumnady, wstawiając nowe kapitele i fałszywe empory, dbając o zachowanie istniejących wcześniej elementów romańskich, które ocalały z pożaru.  W tej samej fazie przebudowy kontrfasada została wzbogacona o dekoracje freskowe. W 1455 roku dobudowano loggię do lewej wieży a w 1522 roku dodano manierystyczne zwieńczenie do prawej wieży, co zdaniem mła sprawiło że zyskała na urodzie. W latach 1527 - 1530 katedra została  uszkodzona w wyniku eksplozji prochowni  znajdującej się w pobliżu Pałacu Biskupiego. Było poważnie, bo wybuch  spowodował zawalenie się dachów prezbiterium i apsydy. Aby zaradzić tym szkodom, około 1550 roku Rada Miasta zleciła perugijskiemu architektowi Galeazzo Alessiemu przeprowadzenie gruntownej renowacji budynku. Projekt zakładał likwidację starej wieży Nola nad transeptem i zastąpienie jej kopułą wzorowaną na rzymskiej kopule Panteonu. Prace te jednak nigdy nie zostały w pełni ukończone,  działania ograniczyły się do przebudowy apsydy, wzniesienia kopuły nad transeptem, ponownego wykonania podłogi i wykonania sklepień kolebkowych u stóp krzyża, zastępujących pierwotne drewniane kratownice. Mła się przyzna szczerze że wnętrze katedry zrobiło na niej mniejsze wrażenie niż katedra z zewnątrz. Może zbyt dużo oczekiwałam po tym  oglądzie zewnętrznym. Wnętrze budowli jak to w klasycznym planie bazyliki,  podzielone jest na trzy nawy i klasycznie jak to w Italii mieści rzeźbiarskie i malarskie dzieła z wyższej półki, w tym prace takich artystów jak Luca Cambiaso, Lazzaro Tavarone i Matteo Civitali. Przy lewej nawie znajduje się wspaniała kaplica San Giovanni Battista, zbudowana jako  miejsce przechowywania prochów patrona miasta, przywiezionych do Genui w czasie pierwszej krucjaty przez przywódcę wyprawy Genueńczyków,  Guglielmo Embriaco, zwanego Testadimaglio. Przy okazji przywiózł też artefakt zwany Sacro Catino,  islamską czarę z zielonego szkła, który Genueńczycy uznawali za Świętego Graala, kielich użyty przez Jezusa podczas Ostatniej Wieczerzy. Znajduje się on dziś w podziemiach, gdzie mieści się  Muzeum Skarbu San Lorenzo.

Wnętrze katedry było stale wzbogacane między XVI a XVII wiekiem. Freski w kaplicy Lercari namalowano  w połowie XVI wieku a ich autorami byli Luca Cambiaso i Giovan Battista Castello, znany jako il Bergamasco. Renowacja prezbiterium została ukończona w XVII wieku, kiedy to, w latach 1622 - 1624, Lazzaro Tavarone ozdobił sklepienie i absydę obrazami z opowieściami o świętym Wawrzyńcu, umieszczonymi w złoconej stiukowej oprawie.  W drugiej połowie XIX wieku  powierzono dekorację sklepień i apsydy niejakiemu Maurizio Dufourowi, urodzonemu w rodzinie pochodzącej z Francji, która zbiła fortunę w przemyśle cukierniczym w Genui. Dufour wraz z z Piaggio Mussinim stworzył freski w stylu neo - XV - wiecznym na sklepieniu apsydy, ponoć he, he, he, cukierkowe. Freski te pozostały widoczne do 1966 roku, kiedy to podczas dalszych prac restauracyjnych, mających na celu oczyszczenie kościoła z XIX wiecznych nawarstwień, pokryto je bielą.  Budynek w ostatnich 150 latach przeszedł kilka takich renowacji "oczyszczających". W latach 1894 -1900 pracami kierował architekt Marco Aurelio Crotta , pod ścisłym nadzorem Alfredo d'Andrade, potem w latach 1932 - 1933 było kolejne odkręcanie,  mające na celu przywrócenie katedrze średniowiecznego wyglądu, po II Wojnie Światowej  stworzono podziemne muzeum katedry pod kierunkiem  Franco Albiniego, no i ostatnie, prace renowacyjne przeprowadzono z okazji Jubileuszu 2000 roku.  W czasie II Wojny Światowej w 1941 roku, w katedrze miał miejsce swoisty cud, brytyjska flota,  wykorzystała gęstą mgłę u wybrzeży Ligurii i zaatakowała centrum miasta. Podczas tego ataku  wystrzelony z pancernika HMS Malaya pocisk trafił prosto w katedrę. Na szczęście nie wybuchł. Pocisk został usunięty przez techników i zrzucony do  morza po zabezpieczeniu, dziś  można oglądać jego replikę i przeczytać na tablicy tekst dziękujący Komu Trzeba za to że  okazał się badziewny. 

We wnętrzu na mła największe wrażenie zrobiły kolumny oddzielające wnętrza naw. Ta kolumnada  podtrzymująca ostrołuki, jest jak już wspomniałam    wynikiem odbudowy po niszczycielskim pożarze w 1296 roku. Odbudowa, ukończona około 1308 roku, stanowi wyjątkowy przypadek symbiozy stylistycznej, ponieważ budowniczowie zdecydowali się na ponowne wykorzystanie kolumn romańskich, ocalałych  z poprzedniej budowli, wieńcząc je nowymi kapitelami i systemem pozornych empor, co oczywiście jest rozwiązaniem  rodem z gotyckiej Francji. Część gotycka, ta dolna, gdzie kolumny podtrzymują rząd czarno-białych, pasiastych łuków, wcale się wizualnie nie gryzie z poprzednią serią romańskich okrągłych łuków z szarego kamienia, znajdujących się na górze, datowanych na XI - XII wiek. Wymiana kolumn z zachowaniem nienaruszonej górnej części była możliwa dzięki odpowiednim drewnianym konstrukcjom ciesielskim, których budowę ułatwiło bogate doświadczenie genueńskich rzemieślników w budowie statków. Tak, tak, pisałam że morszczyzna się przydała. Dolne kolumny mogły zatem zostać wymienione, pozostawiając nienaruszone romańskie łuki powyżej, w galerii dla kobiet. Takim  miastowym szczególikiem jest epigraf  umieszczony wzdłuż kolumnady, zaczerpnięty z Kroniki Jakuba de Voragine i datowany na 1312 rok. Tekst upamiętnia pięknymi, gotyckimi literami szlachetne pochodzenie Genui, łącząc je z mityczną postacią trojańskiego księcia Janusa, prawnuka Noego, który rzekomo wybrał to miejsce ze względu na jego strategiczne położenie. Taa... trojański prawnuk Noego, urocze. Nad centralnymi drzwiami znajdują się dwa freski namalowane między końcem XIII a początkiem XIV wieku, przedstawiające Sąd Ostateczny i Gloryfikację Marii Panny, oba utrzymane w bizantyjskim stylu. Pierwszy z nich namalował niejaki  Marco il Greco, malarz udokumentowany w mieście na początku XIV wieku.  Być może namalował, bo tak do końca nie wiadomo.  Mła bezczelnie przyznawa że wylazła z kościoła dość szybko, zdecydowanie bardziej interesowało mła to co na zewnątrz,  niż jego wnętrze. Ani pomnik nagrobny rodziny Cybo, wykonany z marmuru w XVI wieku przez Giacoma i Guglielma della Portę we współpracy z Niccolò da Corte, ani XIII wieczny marmurowy sarkofag w którym pierwotnie znajdowały się prochy Jana Chrzciciela, dzieło francuskie,  mła nie zatrzymały. Mła za nic mając barokowe marmury i stiuki pruła do kolumn i rzeźb cud urody portali.